Ammoniak boven en op Nederland — Een wetenschappelijk overzicht (deel 2)

Ammoniak verspreid zich geografisch op kleinere afstanden dan wordt voorspeld. Gras neemt meer op en er is een “pluim”-bijdrage. En wat speelt er nu (ultra)lokaal?

Ammoniak boven en op Nederland (deel 2) is een wetenschappelijk overzicht gepubliceerd door Wouter de Heij (Food4Innovations, Wageningen) op 30 april 2025 via ResearchGate. Het rapport is het vervolg op deel 1 (2024) en gaat dieper in op drie centrale thema’s: de geografische verspreiding van ammoniak op korte afstanden, de rol van grasland als stikstofopnemer (ammoniaksaldering), en het pluimeffect bij individuele stallen. Daarnaast bevat deel 2 een uitgebreide inhoudelijke reactie op de kritiek die prof. Jan Willem Erisman na deel 1 publiceerde.

Achtergrond en aanleiding

Na de publicatie van deel 1 in oktober 2024 volgde een reeks publieke reacties, waaronder een formele kritiek van het RIVM en een commentaar van prof. Erisman op Foodlog, getiteld “Logboek van een startende atmosferisch-chemische wetenschapper”. Erisman beschreef de centrale inzichten van De Heij als beginnersfouten van iemand die onvoldoende vertrouwd is met de stand van de atmosferisch-chemische wetenschap.

Deel 2 is mede geschreven als een directe reactie op deze kritiek, waarbij De Heij de wetenschappelijke basis van zijn bevindingen verbreed en verdiept, de methodologie explicieter beschrijft, en ingaat op de specifieke punten die Erisman aanvocht.

Kernthema 1 — Lokale verspreiding van ammoniak

Korte verspreidingsafstand

De centrale stelling van deel 2 is dat ammoniak zich geografisch op kortere afstanden verspreidt dan gangbare modellen zoals OPS en AERIUS voorspellen. Praktijkmetingen in de buurt van melkveestallen laten zien dat ammoniakconcentraties sterk dalen met de afstand tot de bron. Op basis van een aangepast Gauss-pluimmodel wordt de concentratie verwaarloosbaar op een afstand van circa 250 tot 500 meter van een stal.

Ter illustratie: op 15 meter afstand van een melkveestal werd in praktijkonderzoek een depositie van 48,6 kg NH₄⁺-N per hectare per jaar gemeten, bij een concentratie van 34,0 µg/m³. OPS-modelberekeningen leveren voor dezelfde locatie slechts 8,5 kg NH₃/ha/jaar op — een factor vijf à zes lager. Dit verschil vormt een van de centrale discussiepunten in het rapport.

Het Gauss-pluimmodel

De Heij introduceert een Gaussiaans pluimmodel als alternatief voor de berekeningen in OPS/AERIUS bij korte afstanden. In het Gauss-model daalt de ammoniakconcentratie exponentieel met de afstand: het overgrote deel van de emissie uit een individuele stal slaat neer binnen een straal van enkele honderden meters. De bijdrage van een individueel bedrijf aan de deposities in een verderop gelegen Natura 2000-gebied is op basis van dit model in veel gevallen niet meetbaar van de achtergrondconcentratie te onderscheiden.

Historische casuïstiek

Deel 2 analyseert historische gebeurtenissen waarbij het aantal dieren in Nederland sterk daalde:

• Varkenspest (1997): miljoenen varkens geruimd; geen aantoonbare daling in gemeten ammoniakconcentraties.
• Mond-en-klauwzeeruitbraak (2001): opnieuw massale ruiming; meetstations registreerden geen significante verandering.
• Fosfaatreductie (2017): substantiële krimp van de melkveestapel; ook hier geen zichtbaar effect op de gemeten concentraties.
• Schiermonnikoog (2021): in een gecontroleerde setting werden geen meetbare depositieverschillen aangetoond.

De Heij concludeert dat weersomstandigheden (windsnelheid, neerslag, temperatuur, stabiliteitsklasse) een dominantere invloed hebben op gemeten ammoniakconcentraties dan veranderingen in het aantal dieren. Dit stelt vragen bij de directe koppeling tussen emissiereductie via veestapelinkrimping en het behalen van depositiedoelstellingen in Natura 2000-gebieden.

Onzekerheidsmarges in AERIUS

Het rapport wijst op de grote onzekerheidsmarges in AERIUS-berekeningen, die voor droge depositie kunnen oplopen tot ±124%. De Heij stelt dat het presenteren van berekeningsresultaten op drie decimalen — zoals gangbaar in vergunningverlening — een precisie suggereert die wetenschappelijk niet onderbouwd is. Het gebruik van dergelijke berekeningen als juridische grondslag voor vergunningsbesluiten acht hij problematisch.

Kernthema 2 — Grasopname en ammoniaksaldering

Grasland als stikstofopnemer

Een significant deel van het rapport is gewijd aan de rol van grasland en voedergewassen als stikstofopnemer. Met ruim 1,16 miljoen hectare grasland en voedergewassen in Nederland is de agrarische landbodem een substantiële stikstofput. De Heij schat de totale depositie op dit areaal op circa 22 kg N per hectare per jaar.

Volgens het rapport absorbeert grasland in de directe omgeving van stallen een groot deel van de uitgestoten ammoniak vóórdat deze verder kan verspreiden naar verderaf gelegen ecosystemen. Dit proces — ammoniaksaldering — wordt in de gangbare modellen stelselmatig onderschat.

KringloopWijzer-analyse

De Heij baseert zijn analyse op data uit de KringloopWijzer (KLW), het nutriëntenboekhoudingssysteem voor melkveebedrijven dat door Wageningen University & Research is ontwikkeld. Analyse van bijna 50 KLW-dossiers toont aan dat 25 tot 75% van de stalemissie terugslaat op het eigen landbouwperceel van het bedrijf, met een mediaan van circa 50%.

Het RIVM hanteert in zijn modellen een terugslagindicatie van circa 4%. Het verschil tussen de 50% die uit KLW-data volgt en de 4% in de modellen is een van de centrale twistpunten in het debat. Als de werkelijke terugslag inderdaad significant hoger is, impliceert dit dat een groter deel van de emissie in het eigen bedrijfssysteem circuleert — en een kleiner deel beschikbaar is voor verspreiding naar nabijgelegen natuur.

Emissiefactoren opnieuw ter discussie

Voortbouwend op deel 1 stelt De Heij in deel 2 dat de officiële emissiefactoren in het NEMA-model (Netherlands Emission Model for Agriculture) te hoog zijn, met name voor de melkveehouderij. Analyse van KLW-data wijst op een gemiddelde stalemissie van circa 11 kg NH₃ per dier per jaar, terwijl het NEMA 13 tot 14 kg hanteert. Op basis van gecorrigeerde emissiefactoren schat het rapport de totale ammoniakemissie uit de veehouderij voor 2025 op circa 73 miljoen kilogram, een daling van circa 13% ten opzichte van 2021.

Kernthema 3 — Ultralokale processen

Het pluimeffect bij individuele stallen

Deel 2 introduceert het begrip “pluimbijdrage”: de verhoogde ammoniakconcentratie direct stroomafwaarts van een individuele stal, die zich onderscheidt van de bredere achtergrondconcentratie. Metingen laten zien dat deze pluim snel uitwaaiert en mengt met omgevingslucht. De omvang en reikwijdte van de pluim zijn sterk afhankelijk van:

• windrichting en -snelheid,
• atmosferische stabiliteitsklasse,
• stalontwerp en ventilatie-openingen,
• aanwezigheid van vegetatie (windbrekers, bomenrijen).

Vergelijking met geïsoleerde referentielocaties

Het rapport vergelijkt ammoniakconcentraties nabij Natura 2000-gebieden in agrarisch intensief benutte regio’s met metingen op eilanden zonder intensieve landbouw (zoals Vlieland). De gemeten achtergrondconcentraties blijken vergelijkbaar, wat De Heij interpreteert als indicatie dat de bijdrage van individuele bedrijven aan de deposities in verderop gelegen natuurgebieden klein is ten opzichte van de totale achtergronddepositie.

Reactie op de kritiek van prof. Erisman

Erisman’s oorspronkelijke kritiek (Foodlog, 2024)

Na de publicatie van deel 1 reageerde prof. Jan Willem Erisman (Vrije Universiteit Amsterdam) op Foodlog met een commentaar getiteld “Logboek van een startende atmosferisch-chemische wetenschapper”. Zijn kritiek richtte zich op vier punten:

1. De Heij zou de bestaande wetenschappelijke literatuur over atmosferische chemie onvoldoende kennen.
2. De aannames over de werking van het OPS-model zouden feitelijk onjuist zijn.
3. De gebruikte steekproef (15 melkveebedrijven) was te klein voor generaliserende conclusies.
4. De methodologie was onvoldoende reproduceerbaar.

Reactie van De Heij in deel 2

Deel 2 bevat een gestructureerde reactie op elk van deze punten:

Op punt 1 (literatuurkennis): Het rapport bevat een uitgebreider literatuuroverzicht en verwijst naar internationale peer-reviewed studies over lokale ammoniakdispersie, waaronder studies die de beperkingen van OPS bij korte afstanden documenteren.

Op punt 2 (OPS-model): De Heij erkent dat OPS verdamping meeneemt als atmosferisch proces, maar stelt dat de parameterisatie van droge depositie boven grasland systematisch te laag is. Hij citeert studies waaruit blijkt dat AERIUS de droge depositie boven grasland onderschat, wat leidt tot kunstmatig hoge deposities op andere ontvangers — waaronder kustgebieden.

Op punt 3 (representativiteit): Deel 2 breidt de empirische basis uit van 15 naar bijna 50 KLW-dossiers voor de emissiefactoranalyse, en maakt gebruik van gepubliceerde datasets van Wageningen UR voor de grasopname.

Op punt 4 (reproduceerbaarheid): Het Gaussiaanse pluimmodel wordt in deel 2 expliciet beschreven met de gebruikte formules en parameterwaarden, waardoor de berekeningen navolgbaar zijn.

Erisman & Brouwer rapport (april 2025)

Vrijwel gelijktijdig met de afronding van deel 2 publiceerden Erisman en Brouwer een eigen beleidsanalyse. De Heij beschrijft dit rapport als “een stap vooruit” — met name de introductie van de depositiepotentie-methode en het pleidooi voor sector-specifiek beleid worden positief ontvangen. Tegelijkertijd formuleert hij “stevige kanttekeningen”: De Heij betwist de voortgezette afhankelijkheid van AERIUS-berekeningen en de vasthoudendheid aan kritische depositiewaarden (KDW) als primair beleidsinstrument.

Ondersteuning door derden

Verschillende externe partijen hebben in de periode na deel 1 bevindingen gepubliceerd die aansluiten bij De Heij’s centrale stelling over lokale verspreiding:

• BioCover (Deens bedrijf, meetapparatuur voor directe ammoniakmetingen) publiceerde validatiedata met een nauwkeurigheid van ±10% (Aarhus University), en stelt dat directe meting betrouwbaarder is dan modelberekeningen voor vergunningsverlening.
• Foodlog publiceerde een analyse onder de titel “Hoge ammoniakconcentratie lijkt vooral een lokaal fenomeen”, die De Heij’s interpretatie van lokale depositie als primair fenomeen onderschrijft.
• StikstofInfo.net documenteerde een reeks praktijkmetingen en KLW-analyses die de 25-75% terugslag-these ondersteunen.

Beleidsaanbevelingen

Het rapport sluit af met een alternatief beleidskader. De Heij stelt voor om:

• Over te schakelen van emissiebeleid gebaseerd op modellen naar emissiebeleid gebaseerd op directe metingen.
• Emissiefactoren in NEMA te herzien op basis van actuele praktijkdata.
• Bufferzonering toe te passen rondom Natura 2000-gebieden, gericht op bedrijven binnen de meetbare pluimreikwijdte (circa 500 meter).
• Bedrijfsspecifieke monitoring in te voeren in plaats van generieke sectorale normen.
• KDW-doelstellingen te vervangen door of aan te vullen met concrete, meetbare emissiereductiedoelstellingen per bron.

De Heij schat dat een emissiereductie van 40 tot 50% in de ammoniakuitstoot haalbaar is binnen tien jaar (2025–2035), met een totale investering van €5,3 tot 8,4 miljard — in zijn analyse kosteneffectiever dan de huidige onteigenings- en uitkoopregelingen.

Wetenschappelijke positie

Het rapport is gepubliceerd op ResearchGate en heeft geen formele peer review doorlopen bij een wetenschappelijk tijdschrift. De Heij is van oorsprong chemisch ingenieur (TU Delft) en procesteknoloog; zijn achtergrond ligt in de voedingsmiddelenindustrie en procestechnologie, niet in atmosferische chemie. Dit verklaart deels de aard van het debat: zijn interpretaties van atmosferisch-chemische processen worden door vakgenoten soms anders gewogen dan door hemzelf.

De empirische bevindingen uit KringloopWijzer-data en de praktijkmetingen nabij stallen zijn feitelijk beschreven en navolgbaar; de extrapolaties naar modelonzekerheid en beleidsaanbevelingen zijn voorwerp van aanhoudende discussie.

Het rapport dient gelezen te worden in samenhang met:

• Deel 1 (2024) — over meetproblemen en emissiefactoren
• De RIVM-reactie op deel 1
• Het position paper Van verwarring naar verbinding (Ros, De Heij et al., WUR, 2026)

Publicatiedetails

Zie ook

• Ammoniak boven en op Nederland (deel 1) — Wouter de Heij, 2024
• De Nederlandse stikstofcrisis: Van verwarring naar verbinding — Ros, De Heij et al., WUR, 2026
• AERIUS Calculator — rekenmodel stikstofdeposities
• StikstofInfo.net — kennisplatform stikstof

Referenties

• De Heij, W.B.C. (2025). Ammoniak boven en op Nederland: Een wetenschappelijk overzicht (deel 2) — Ammoniak verspreid zich geografisch op kleinere afstanden dan wordt voorspeld. Gras neemt meer op en er is een “pluim”-bijdrage. En wat speelt er nu (ultra)lokaal? ResearchGate, 30 april 2025.
• De Heij, W.B.C. (2024). Ammoniak boven en op Nederland: Een wetenschappelijk overzicht (deel 1). ResearchGate, 23 oktober 2024.
• RIVM (2024). RIVM reactie op ‘Ammoniak boven en op Nederland: wetenschappelijk overzicht’. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
• Erisman, J.W. (2024). Logboek van een startende atmosferisch-chemische wetenschapper. Foodlog.nl.
• StikstofInfo.net (2025). Eerste reactie De Heij op het rapport van Erisman en Brouwer: een stap vooruit, maar met stevige kanttekeningen. April 2025.
• De Heij, W.B.C. (2025). De stikstofknoop ontward: nieuwe wetenschappelijke inzichten zetten Nederlands beleidsmodel op ander spoor. Substack, april 2025.
• De Kalverhouder (2025). Wouter de Heij: ‘Stikstofbeleid baseren op feiten’. 6 mei 2025.